لە CHMKـەوە بۆ MRC: پێشنیازێکی کوردیی بۆ پێداچوونەوەی پەیڕەونامەی BBC

نووسینی: د. شوان ئادەم ئەیڤەس*

لە هەنگاوێکی مێژووییدا بۆ دیپلۆماسییەتی ئەکادیمیی کورد و بزووتنەوەی چاکسازیی میدیای جیهانی، ڕێکخراوی چاودێریی میدیای کوردی (CHMK.org) بە فەرمی بەشداریی لە داڕشتنی دیدگەی ئایندەیی دامەزراوەی پەخشی بەریتانیا (BBC)دا کرد کە لەسەر بانگهێشتێکی فەرمیی هاوپەیمانیی چاکسازیی میدیا (MRC) لە بەریتانیا، پڕۆژە پێشنیازێکی ستراتیژیی-مان بۆ پەڕاوی سەوزی جێگرەوە (Alternative Green Paper) لەژێر ناونیشانی: “لە CHMKـەوە بۆ MRC: پێشنیازێکی کوردیی بۆ پێداچوونەوە بە پەیڕەونامەی بی بی سی” پێشکەشکرد. ئەم بەشدارییە؛ نوێنەرایەتیی دیدگەیەکی دەگمەن و گرنگی باشووری جیهان (Global South) دەکات کە تێیدا داکۆکی لە مۆدێلێکی بنەڕەتیی ناکۆلۆنیاڵ (Decolonized) بۆ بی بی سی دەکات؛ مۆدێلێک کە توانای هەڵوەشاندنەوەی ئەو هەژموونە سیستماتیکییەی سیاسیی و بازرگانان-ی هەبێت کە تادێت هەڕەشەی جددی لە حوکمڕانیی دیجیتاڵیی دەکات.هەربۆیە لە ڕێگەی جێبەجێکردنی چوارچێوەی دیوارەکانی یەکپارچەیی (Integrity Walls) کە لە بنەڕەتدا وەک پڕۆژەیەکی نیشتمانیی بۆ پاراستنی کایەی میدیای کوردی پەرەمان پێداوە؛ ئەم پێشنیازە نەخشەڕێگەیەکی پێشەنگ دەخاتە ڕوو بۆ دووبارە وێناکردنەوەی بی بی سی وەک موڵکێکی گشتیی جیهان. ئامانجی ئێمە ئەوەیە کە لە ڕێگەی یەکخستنی تێڕوانینە ناخۆرئاواییەکان، ئاستی سەربەخۆیی نووسین بەرز بکەینەوە و دڵنیایی بدەین کە میدیای خزمەتگوزاریی گشتیی لە سەردەمی ژیری دەستکرد (AI)دا، بە پارێزراوی و خۆڕاگریی دەمێنێتەوە لە بەرامبەر قۆرخکاریی دەستەبژێرە سیاسییەکان و دەستکارییکردنی ئەلگۆریتمییەکان.

پاشخان و سەرکردایەتیی دامەزراوەیی

ڕێکخراوی چاودێریی میدیای کوردی (چمک)؛ دامەزراوەیەکی سەربەخۆی پێشەنگە کە لە ساڵی ٢٠١٧وە کار بۆ لێپرسینەوەی میدیایی و چەسپاندنی پێوەرە پیشەییەکان دەکات. چمک تا ئێستا بە سەرکەوتوویی دوو کۆڕبەندی نیشتمانیی بۆ ڕیفۆرمی میدیایی لە هەرێمی کوردستانی ئێراق بەڕێوەبردووە:

• کۆربەندی یەکهەم (٢٠٢١): تیشکی خستە سەر بنەماکانی ئیتیکی میدیایی و چاکسازیی یاسایی.
• کۆڕبەندی دووهەم (٢٠٢٥): سەرنجی خستە سەر بێلایەنکردنی میدیای گشتیی و بڕینی پەیوەندییەکانی نێوان (حزب و بازرگانی).

پوختەی جێبەجێکردن: چوارچێوەی “دیوارەکانی دەستپاکی“

بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی کێشەی دەستبەسەرداگرتنی بژاردە (Elite Capture)  کە ڕووبەڕووی میدیا گشتییە مۆدێرنەکان دەبێتەوە، رێکخراوی چمک جێبەجێکردنی “دیوارەکانی دەستپاکی” پێشنیاز دەکات. بە پێچەوانەی مۆدێلە تەقلیدییەکانی خۆرئاوا کە پشت بە نەریتی نەرم  بۆ بێلایەنی دەبەستن، ئەم چوارچێوەیە بەربەستی پێکهاتەیی توند بەکاردەهێنێت:

1. دیواری چاودێریی: گۆڕینی سیستەمی دامەزراندنی کەسانی نزیک لە حکوومەت بۆ “ئەنجومەنی نیشتمانیی سەربەخۆی میدیا”. ئەم ئەنجومەنە لەلایەن کۆمەڵەیەکی شایستە لە ئەکادیمیستان و کۆمەڵگەی مەدەنیی بەڕێوەدەبرێت، بەمەش میدیا لە بازنەی هەژموونی دەسەڵاتی جێبەجێکردن دەردەهێنێت.
2. دیواری پاراستنی ئابووریی: دانانی قەدەغەی یاسایی بۆ ڕێگریگرتن لەو کەسانەی پەیوەندیی بازرگانیی گەورەیان لەگەڵ پارتە سیاسییەکان یان بەڵێندەرانی حکوومەت هەیە لە وەرگرتنی پلەی باڵای بەڕێوەبردن یان بڕیاردانی میدیایی.
3. دیواری ئاڵوگۆڕی نا-کۆلۆنیال: کردنەوەی پێکهاتەی بەڕێوەبردن بەڕووی چاودێرانی نێودەوڵەتیی لە ناوەندە ئەکادیمییە ناخۆرئاواییەکان وەک  CHMK.orgبۆ ئەنجامدانی وردبینیی دەرەکی بۆ بێلایەنی، دوور لە کاریگەرییە سیاسییە ناوخۆییەکان.

پێشنیاز: نا-کۆلۆنیالکردنی  BBC

ئەم پێشنیازە داوای گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە شێوازی بەڕێوەبردنی دامەزراوەی پەخشی بەریتانیا (BBC) دەکات لە ڕێگەی تێکەڵکردنی ئەم چوارچێوە نا-کۆلۆنیالانە. ئێمە پێمان وایە قەیرانی شەرعییەتی ئێستای (BBC) نیشانەی نزیکیی دامەزراوەکەیە لە دەسەڵات. بە سوودوەرگرتن لەو ڕێکارە پارێزەرانەی کە ئێمە لە کوردستان بۆ بەرەنگاربوونەوەی تێکەڵبوونی بەرژەوەندییەکان پەرەمان پێداوە، BBC دەتوانێت لە قەوارەیەکی “هاوسێی دەوڵەت”ەوە بگۆڕێت بۆ دامەزراوەیەکی گشتیی جیهانیی ڕاستەقینە.

فەلسەفەی بەراوردکاریی: مۆدێلێکی سوودبەخشی هاوبەش

هەرچەندە ژینگەی میدیایی کوردستان و بەریتانیا لە ڕووی مێژووییەوە جیاوازن، بەڵام ڕووبەڕووی هەڕەشەیەکی گەردوونیی دەبنەوە، ئەویش: یەکگرتنی بەرژەوەندییە سیاسی، بازرگانی و میدیاییەکانە.

• داهێنان لە پەراوێزەوە: سیستەمە میدیاییە ناخۆرئاواییەکان، لەبەر پێویستیی، ئامرازی توندتریان بۆ ڕێگریکردن لە هەژموونی پارتە دەسەڵاتدارەکان بەسەر گوتاری گشتیی-دا پەرەپێداوە.
• ئاوێتەکردنی شارەزاییەکان: لە ڕێگەی هاوبەشیکردنی ئەم ئامرازانە، بەرەو کولتوورێکی ڕۆژنامەوانیی جیهانیی هەنگاو دەنێین کە چیتر تەنها “خۆرئاوا-چەق” نەبێت، بەڵکو ئاوێتەیەکی بەهێزی شارەزاییە جیهانییەکان بێت.

میکانیزمەکانی جێبەجێکردن

1. ئەنجومەنی نیشتمانیی سەربەخۆی میدیا: گواستنەوەی چاودێریی (BBC) بۆ جەستەیەکی سەربەخۆ، وەکئەوەی لە کۆڕبەندی نیشتمانیی چمک ٢٠٢٥ لە هەرێمی کوردستان پێشنیاز کراوە.
2. دیواری دژە-تێکەڵبوون: سنووردارکردنی یاسایی دەسەڵاتە باڵاکانی نێو (BBC) بۆ ئەو کەسانەی پەیوەندیی چالاکی بازرگانی یان سیاسییان هەیە.
3. کورسی ڕاوێژکاری “باشووری جیهانی“: هەموارکردنی پەیماننامەی شاهانە بۆ گرتنەخۆی چاودێرانی ئەکادیمی نێودەوڵەتی وەک CHMK.org بۆ وردبینیکردنی بێلایەنی (BBC) لە ڕوانگەیەکی نا-کۆلۆنیالەوە.

بانگەواز بۆ هاوبەشیی ستراتیژی: سێهەمین کۆڕبەندی نیشتمانیی چمک

لە کاتێکدا بەرەو ١٢٨ەمین ساڵیادی ڕۆژی ڕۆژنامەگەریی کوردی (٢١-٢٢ی نیسانی ٢٠٢٦) دەڕۆین، ڕێکخراوی چاودێریی میدیای کوردی (چمک) سێهەمین کۆڕبەندی نیشتمانیی بۆ چاکسازیی میدیا لەژێر ناوی “چاکسازیی میدیا لە ناوچەکانی دوای ململانێ: کۆنفرانسێکی زانستی نێودەوڵەتیی لەسەر نەخشەڕێگەی ستراتیژیی کوردستان“ ڕێکدەخات. ئێمە بە گەرمی بانگهێشتی هاوپەیمانی چاکسازیی میدیا (MRC) دەکەین بۆ ئەوەی ببێتە “هاوبەشی ستراتیژیی ئەکادیمی”. ئامانجمان بەجیهانییکردنی ئەم دیالۆگەیە بۆ درووستکردنی سەکۆیەک کە تێیدا بزووتنەوە چاکسازییەکانی بەریتانیا و کوردستان پێکەوە داهاتوویەکی پتەو بۆ ڕۆژنامەگەریی بەرژەوەندیی گشتی بنووسنەوە.

* د.شوان ئادەم ئەیڤەس؛ پرۆفیسۆری یاریدەدەرە لە زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی (SPU) و ستراتیژیستێکی پێشەنگە لە سیاسەتی میدیایى-دا. وەک ڕێکخەری گشتیی کۆڕبەندی نیشتمانیی چمک بۆ ڕیفۆرمی میدیایی، سەرکردایەتی دەستپێشخەرییەکانی مۆدێرنکردنی ستانداردە ئیتیکییەکان و چوارچێوە ڕێکخراوەییەکان دەکات. کاریگەرییە جیهانییەکەی لە مانگی کانوونی دووهەمی ساڵی ٢٠٢٦دا زەقبووەوە کاتێک لەسەر بانگهێشتی هاوپەیمانی چاکسازیی میدیایی (MRC) پێشنیارێکی ئاستبەرزی پێشکەش بە بی بی سی چارتەر ڕیڤیو کرد، کە دیدێکی گرنگی “باشووری جیهانیی” بۆ “پەڕاوی سەوزی جێگرەوە”ی بەریتانیا پێشکەشکرد. د.ئەیڤەس؛ دامەزرێنەری ڕێکخراوی چمک، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری دامەزراوەی پەروەردەیی کانگا (KEF)، و سەرنووسەری گشتیی گۆڤاری پەروەدەی میدیایی دەرگاوان، کە تێیدا پردێک لە نێوان توێژینەوەی میدیایی کە لەلایەن ژیریی دەستکرد بەڕێوەدەبرێت و ئازادییە مەدەنییەکان پڕدەکاتەوە؛ پێشنیازە ستراتیژییەکەی بە ناوی “کۆلۆنیالیزکردنی بی بی سی: یەکخستنی مۆدێلە ناخۆرئاواییەکان بۆ شکاندنی هاوبەشی سیاسیی-بازرگانیی”، لەلایەن سەرۆکی ڕێکخراوی چمک نووسراوە و بە هاوکاری لەگەڵ گووگڵ جێمینی دیزاین-کراوە.

** لە ژێر سەرکردایەتیی پڕۆفیسۆری یاریدەدەر د.شوان ئادەم ئەیڤەس کە دەرچووی ساڵی ٢٠١٧ی زانکۆی نۆتینگهام ترێنت کە تێزی دکتۆراکەی لەسەر ڕۆژنامەگەریی کوردیی وەک کولتوورێکی دیاریکراوی ناخۆرئاوایی شیکردۆتەوە. کارەکانی چوارچێوەیەکی تیۆریی خۆرئاوایی لەگەڵ ئەو پارێزبەندییە پراکتیکی و “بە سەختییە بەدەستهێنراوانە”دا کۆدەکاتەوە کە بەهۆی ژینگە میدیاییە ناجێگیرەکانی باشووری جیهانی-یەوە پێویستن.