ڕاسپاردەکانی سێهەمین کۆڕبەندی نیشتیمانیی چمک بۆ ساڵانی 2026-2036

ڕاسپاردەکانی سێهەمین کۆڕبەندی نیشتیمانیی چمک بۆ ساڵانی 2026-2036: نەخشەرێی سیاسەتی ستراتیژیی بۆ حوکمرانیی دیموکراتییانەی ڕاگەیاندن، سەروەریی سیاسەتی کولتووریی و چاکسازیی پێکهاتەیی لە هەرێمی کوردستانی عێراق-دا

پوختەی جێبەجێکردن و ئاگاداریی فەرمی

ئەم ڕێبەرە؛ ڕستێک ڕاسپاردەی ڕێنیشاندەری فەرمییە کە ئاڕاستەی دەسەڵاتەکانی: یاسادانان، جێبەجێکردن و دادوەریی و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنیی هەرێمی کوردستانی عێراق دەکرێت، تاوەکوو وەک چوارچێوەیەکی ستراتیژیی کارا بۆ چاکسازیی پێکهاتەیی لە کەرتی ڕاگەیاندن و ڕۆژنامەگەریی-دا بۆ دەیەی 2026-2036 بخرێتەکار. ئەم نەخشەرێگەیە بەرهەمی ڕاستەوخۆی گفتوگۆ ئەکادیمییە ئاستبەرزەکانی سێهەمین کۆڕبەندی نیشتمانیی چمک بۆ ڕیفۆرمی میدیایی–ە کە لە زانکۆی سۆواس لەندەن لە ڕۆژانی 8-9ی تەممووزی 2026 بەڕێوەچوو. بەڵگەنامەکە توێژینەوە مەیدانییەکانی ڕێکخراوی چاودێریی میدیای کوردی (چمک) دەبەستێتەوە بە چوارچێوە نێودەوڵەتییەکانی دیموکراسییەتی میدیایی. ئەم ڕێبەرە ستراتیژییە؛ هاوسەنگی لە نێوان بەرپرسیارێتیی ژووری هەواڵ و بەشداریی کۆمەڵگە ڕادەگرێت، هەروەها ڕێگەچارەی یاسایی و دارایی بۆ سەربەخۆیی دامەزراوەیی، بەرەنگاربوونەوەی زیانە دیجیتاڵییەکان و دابینکردنی سەلامەتیی تەکنیکیی زانیاری و ژیریی دەستکرد پێشنیاز دەکات.

لایەنە پەیوەندیدارەکانی ئاڕاستەکراو

ئەم بەڵگەنامەیە بە فەرمیی ڕەوانەی ئەم لایەنانە دەکرێت:

• سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستانی عێراق
• پەرلەمانی کوردستانی عێراق (لیژنەکانی یاسایی، ڕۆشنبیریی و ڕاگەیاندن)
• ئەنجومەنی باڵای دادوەریی لە هەرێمی کوردستان
• ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی کوردستان
• دامەزراوە ئەکادیمیی و ڕۆشنبیرییەکان
• سەندیکای ڕۆژنامەنوسانی کوردستان (KJS) و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی.

ڕێکخەرانی دیدار و هاوبەشە ئەکادیمییەکان

• دامەزراوەی خانەخوێ: زانکۆی سۆواس لە لەندەن (8-9ی تەممووزی2026)
• لایەنی ڕێکخەر:  ڕێکخراوی چاودێری ڕاگەیاندنی کوردی (چمک)
• هاوڕێکخەران: دامەزراوەی پەروەردەیی کانگا (KEF) و ئاژانسی ڤیژن بۆ گەشەپێدانی نێودەوڵەتی (VisionAID)
• چوارچێوە هاوبەشە ئەکادیمییەکان: هاوپەیمانێتی ڕیفۆرمی میدیایی لە بەریتانیا  (MRC) ، سەنتەری توێژینەوەی میدیایی گۆڵدسمیس لێڤەرهولم  (GLMRC) و گۆڤاری Digital Media & Policy (JDMP)

دەستەی ئامادەکار و هەڵسەنگێنەرانی نێودەوڵەتی

نووسەری سەرەکیی و ڕێکخەری گشتی:

• د. شوان ئادەم ئەیڤەس؛ پڕۆفیسۆری یاریدەدەر لە خوێندنی کەمیونیکەیشن، کولتوور و میدیا لە زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی (SPU)؛ سەرۆکی ڕێکخراوی چاودێریی میدیای کوردی (چمک) و ڕێکخەری گشتیی زنجیرە كۆڕبەندە نیشتیمانییەکانی چمک (2021-2026).

دەستەی ڕاوێژکاران و هەڵسەنگێنەرانی نێودەوڵەتی

1. پ.د. دێس فریدپلان ؛ مامۆستای میدیا و پەیوەندییەکان لە زانکۆی گۆڵدسمیس، لەندەن.
2. پ.د. لی ئێدواردز ؛مامۆستای پەیوەندییە ستراتیژییەکان لە قوتابخانەی لەندەن بۆ ئابووری و زانستە سیاسییەکان (LSE).
3. د. ماریۆس دراگۆمیر؛ بەڕێوەبەری سەنتەری توێژینەوەی میدیایی و ڕۆژنامەگەری (MJRC)
4. د. مایکل کلۆنتزاس ؛ سەرنووسەری جێبەجێکاری گۆڤاری Digital Media & Policy
5. د. بەختیار ئەمین؛ پڕۆفیسۆری یاریدەدەر لە ژیریی دەستکرد لە زانکۆی سیتی ست جۆرج لە لەندەن.
6. د. دارا سەلام؛ مامۆستا لە بەشی سیاسەت و توێژینەوە نێودەوڵەتییەکان لە زانکۆی سۆواس لە لەندەن.

ماڵپەڕ و ئیمەیڵی سەرەکی

🌐مالپەر: www.chmk.org | forum.chmk.org

📧ئیمەیڵ: [email protected]

1. I. هاوچەرخکردنی حووكمڕانیی ڕاگەیاندنی کوردی: ڕۆڵی ڕێکۆڤاوی چاودێری میدیای کوردی (چمک)

خشتەی ژمارە ٠١ ڕوونیدەکاتەوە کە چاودێریی میدیای کوردی (چمک)؛ وەک ڕێکخراوێکی مەدەنیی نیشتیمانیی سەربەخۆ لەپێناو داڕشتنی پێوەرەکانی ڕێسا پیشەییەکانی ڕاگەیاندن، چاکسازیی پێکهاتەیی و پاراستنی ماف و ئازادییەکانی دەربڕین و ڕۆژنامەگەریی لە هەرێمی کوردستانی عێراق-دا کاردەکات. لە ژینگەیەکدا کە ڕووبەڕووی ئاڵۆزییەکانی پەرتەوازەیی سیاسی، ناڕوونیی دارایی و دۆخی چەواشەکاریی دیجیتاڵیی دەبێتەوە، چمک وەک دامەزراوەیەکی سەربەخۆی چاودێر و ئەنجومەنێکی خۆبەخشی بڕیاردەری سیاسەتەکانی ڕاگەیاندن کار دەکات.

خشتەی ٠١: خولەکانی کۆڕبەندی نیشتمانیی چمک بۆ ڕیفۆرمی میدیایی لە نێوان ساڵانی (٢٠٢١–٢٠٢٦)

1. II. بەرفراوانکردنی ئاسۆکان: لە هەواڵ-ەوە بەرەو کەشێکی گشتگیر و ئاوەدان بۆ ڕاگەیاندن

لەکاتێکدا ڕۆژنامەگەری؛ بڕبڕەی پشتی لێپرسینەوەی سیاسییە، بەڵام ژینگەیەکی تەندروستی ڕاگەیاندنی گشتیی، دەبێت خزمەت بە ئەرکە دیمۆکراسی، کولتووروی و کۆمەڵایەتییە بەرفراوانەکانیش بکات. ئەم نەخشەڕێگەیە ئاسۆی ستراتیژیی خۆی لە سنووری ژووری هەواڵ دەباتە دەرەوە و تەواوی “سیستەمی کولتووری ڕاگەیاندنی بەشداریپێکراو و نوێنەرایەتییکردنی خۆیی” دەگرێتەوە:

1. ڕاگەیاندنی ناوخۆیی و دەربڕینی خۆجێیی: فەراهەمکردنی سەربەخۆیی شەپۆلەکان بۆ ڕادیۆ، تەلەڤزیۆن و ڕاگەیاندنە دیجیتاڵییە سوودبەخشەکانی کۆمەڵگە، بەمەبەستی پاراستنی هونەری ناوچەیی، فرەیی زمانەوانیی و کەلەپووری کۆمەڵایەتی.
2. ڕاگەیاندنی خزمەتگوزاریی گشتیی وەک ڕەوتێکی تەکنەلۆژیی پێشەنگ: گۆڕینی دامەزراوە کارگێڕییەکانی سەر بە دەسەڵات بۆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆی خزمەتگوزاریی گشتیی (PSM) کە بتوانن هاوبەشانە تەکنەلۆژیای مەدەنیی سەرچاوەکراوە، سیستەمی پێشنیازکەری ناوچەیی و ئامڕازەکانی ژیریی دەستکرد لە خزمەتی بەرژەوەندی گشتییدا پەرەپێبدەن.
3. حووكمڕانی مەدەنیی بەشداریپێکراو: بەشداریپێکردنی ڕاستەوخۆی کۆمەڵگەی مەدەنی، پێکهاتە ناوچەیییەکان و ئەنجومەنی جەماوەر (Audiences) لە دەستەی بەرنامەسازیی، لیژنەکانی چاودێریی و دابەشکردنی سندوقە گشتییەکانی ڕاگەیاندن.

III. مۆدێلی یەکگرتووی ڕێکخستن و یاسای گشتگیر

بۆ چارەسەرکردنی ناڕوونییەکانی یاسا و هەڵوەشاندنەوەی بڕیارە جێبەجێکارییە دژبەیەکەکان، پێویستە پەرلەمانی کوردستان؛ “یاسای گشتگیری ڕێکخستنی گشتیی ڕاگەیاندن” پەسەند بکات.

1. A. گواستنەوەی یاسایی و سنووری دەسەڵاتە فیدراڵییەکان

• سنووری دیاریکراوی گواستنەوە: ڕێکخستنی مەدەنی، مۆڵەتی پەخش، پێوەرەکانی ڕیکلامی بازرگانی، مافی لەبەرگرتنەوە (خاوەندارێتیی هزریی) و یاسای دەستگەیشتن بە زانیاریی بە تەواوی لەناو “یاسای گشتگیر”دا یەکدەخرێن و بە ڕوونیی جێگەی فەرمان و ڕینماییە کارگێڕییەکانی پێشوو دەگرنەوە.
• دەسەڵاتی فیدراڵیی بەرامبەر ناوچەیی: بابەتە سزاییەکان کە پەیوەستن بە ژێرخانی پەیوەندییە فیدراڵییەکان لەژێر چاودێریی دادوەریی هاوبەشی ناوچەیی-فیدراڵیدا دەمێننەوە، بەڵام تەواوی کێشە و داواکارییەکانی ڕاگەیاندن لە هەرێمی کوردستان-دا، بە ڕوونیی لە یاسای سزادان وەردەگیرێنەوە و تەنها لە ڕێگەی یاسا مەدەنییە تایبەتمەندەکانی هەرێمی کوردستان-ەوە یەکلایی دەکرێنەوە.

1. B. ئەو یاسا کۆنانەی لەژێر ڕەشنووسی یاسای گشتگیردا ڕێکخراونەتەوە
2. یاسای ژمارە (٠٤)ی ساڵی ٢٠١٩؛ ڕێکخستنی ڕیکلامی بازرگانیی لە هەرێمی کوردستان-دا.
3. یاسای ژمارە (١١)ی ساڵی ٢٠١٣؛ مافی دەستگەیشتن بە زانیاریی لە هەرێمی کوردستان-دا.
4. یاسای ژمارە (١٧)ی ساڵی ٢٠١٢؛ مافی لەبەرگرتنەوە و مافە هاوسێکانی لە هەرێمی کوردستان-دا.
5. یاسای ژمارە (٠٦)ی ساڵی ٢٠٠٨؛ قەدەغەکردنی خراپ بەکارهێنانی ئامێرەکانی پەیوەندییکردن لە هەرێمی کوردستان-دا (کەرتە مەدەنییەکانی ڕاگەیاندن).
6. یاسای ژمارە (٣٥)ی ساڵی ٢٠٠٧؛ ڕێکخستنی ڕۆژنامەگەریی لە هەرێمی کوردستان-دا.
7. یاسای ژمارە (٠٣)ی ساڵی ٢٠٠٦؛ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر لە هەرێمی کوردستان-دا (بەشە مەدەنییەکانی ڕاگەیاندنی بە ڕوونی لێ جوداکراوەتەوە).
8. یاسای ژمارە (٤٠)ی ساڵی ٢٠٠٤؛ هەموارکردنی یەکهەمی یاسای یەکێتیی ڕۆژنامەنووسانی کوردستان ژمارە ٠٤ی ساڵی ١٩٩٨.
9. یاسای ژمارە (١٣)ی ساڵی ٢٠٠١؛ سندوقی خانەنشینی ڕۆژنامەنووسانی هەرێمی کوردستان.
10. یاسای ژمارە (١٠)ی ساڵی ١٩٩٣؛ یاسای چاپەمەنیی لە هەرێمی کوردستان-دا.
11. C. شەش پایەی سەرەکی و ڕێکخراوی چاکسازیی دیموکراتیی ڕاگەیاندن

شەش پایە سەرەکییەکەی چاکسازیی دیموکراسیانەی ڕاگەیاندن؛ نەخشەڕێگەیەکی گشتگیر و هاوچەرخ بۆ گۆڕینی حووكمڕانیی ڕاگەیاندن لە هەرێمی کوردستان-دا دادەمەزرێنن. لە ڕێگەی بەستنەوەی سەربەخۆیی یاسایی و شەفافییەتی ناچاریی خاوەندارێتیی ڕاستەقینە (UBO) بە پاراستنی گشتگیری ئازادیی ڕۆژنامەگەریی و ڕێکارە بەهێزەکانی دژە-چاودێریی؛ ئەم چوارچێوەیە ڕۆژنامەوانان دەپارێزێت و دەستپاکیی لە ژووری هەواڵ-دا بەهێز دەکات. سەرەڕای ئەوەیش؛ لە ڕێگەی لێپرسینەوە لە سەکۆ گەورەکان، دواندنی ژیریی دەستکرد، دانانی پێوەری ڕەسەنایەتیی ناوەڕۆک و وەبەرهێنان لە ژێرخانی تەکنەلۆژیای گشتیی بۆ زامنکردنی بەردەوامیی ئاسایشی سیبەر، بەرەنگاری هەڕەشە دیجیتاڵییە هاوچەرخەکان دەبێتەوە.

پایەی یەکهەم: سەربەخۆیی یاسایی و تۆماری ناوەندیی خاوەندارێتیی ڕاستەقینە (UBO)

• ئەنجومەنی نیشتمانیی کاروباری کولتوور، پەیوەندییەکان و ڕاگەیاندن (NCCMA): دامەزراندنی وەک دەستەیەکی یاسایی سەربەخۆ. ئەندامانی ئەنجومەنەکە لە ڕێگەی لیژنەیەکی شەفافی فرەلایەنەوە (دادوەریی، ئەکادیمیی و ڕێکخراوە چاودێرەکانی کۆمەڵگەی مەدەنیی) کاندید دەکرێن، بە دەنگی دوو لەسەر سێی ئەندامانی پەرلەمان پەسەند دەکرێن و ماوەی کارکردنیان بە پێنج ساڵی جێگیر و قۆناغەبەند دەپارێزرێت.
• بودجەی پارێزراو: دابینکردنی دارایی لە ڕێگەی کرێی شەپۆلەکان و داهاتی کۆمپانیاکانی پەیوەندییکردن لە ڕێگەی پشکی یاسایی فرەساڵەوە کە نەکرێت بە مەبەستی سزادان دەستکاریی بكرێت.
• تۆماری ناوەندیی UBO: دەزگە بازرگانییەکانی ڕاگەیاندن دەبێت خاوەن سوودمەندەکانیان کە زیاتر لە ١٪ی پشکەکانیان هەیە لە تۆمارێکی دیجیتاڵیی گشتیەدا ئاشکرا بکەن. شاردنەوەی دارایی سیاسیی یان بریکاریی لەکاتی کارکردندا دەبێتە هۆی هەڵوەشاندنەوەی مۆڵەت.

پایەی دووهەم: بڕوانامەبەندیی دوو ئاستیی و دەستپاکیی ژووری هەواڵ

• مافە بنەڕەتییە کراوەکان: پاراستنی گشتیی هەموو ڕۆژنامەوانانی کارا، سەربەخۆ (Freelancer) و ڕۆژنامەوانانی تاراوگە دەگرێتەوە بەبێ ئەوەی پێویستیان بە مۆڵەتی دەوڵەت یان بڕوانامەی زانکۆ هەبێت، بەپێی پێوەرە نێودەوڵەتییەکانی پاراستنی ئازادیی ڕۆژنامەگەری.
• پەسەندکردنی پیشەگەرانەی ئارەزوومەندانە: بڕوانامەبەندیی ئارەزوومەندانەی باڵاتر کە ڕێگەخۆشکەر دەبێت بۆ دەستگەیشتن بە کۆنفرانسە ڕۆژنامەوانییە فەرمییەکانی دەوڵەت و ئیمتیازاتی سەندیکا، بەشێوەیەکی سەربەخۆ و بەبێ چاودێریی حکوومەت بەڕێوەدەبرێت.
• بەربەستەکانی دەستپاکیی: سەپاندنی جیاکاری یاسایی لە نێوان بەڕێوەبردنی بازرگانیی و سەربەخۆیی بڕیارەکانی نووسینی ژووری هەواڵ-دا.

پایەی سێهەم: مافی تایبەتمەندی، دژە-چاودێریی و پاراستنی دژە-SLAPP

• قەدەغەکردنی بەکارهێنانی پرۆگرامەکانی سیخوڕی (Spyware)ی دەوڵەتیی یان حزبیی دژ بە پیشەوەرانی ڕاگەیاندن و ئاشکراکەرانی گەندەڵی (Whistleblowers).
• دیارییکردنی ئاستی کاتیی یاسایی بۆ وەڵامدانەوەی داواکارییەکانی دەستگەیشتن بە زانیاریی گشتی.
• دامەزراندنی میکانیزمی دادوەریی خێرا بۆ ڕەتکردنەوەی دادگاییکردنی ئامانجدار کە بە مەبەستی بێدەنگکردن بەرامبەر بەشدارییکردنی گشتیی دەکرێن (SLAPP).

پایەی چوارهەم: ڕووبەڕووبوونەوەی زیانە دیجیتاڵییەکان و جەمسەربەندی سەکۆکان

• جیاکردنەوەی نێوان گوتاری کەسیی هاووڵاتیان و چالاکییە دیجیتاڵییە بازرگانیی یان دامەزراوەییەکان.
• لێپرسینەوە لە تۆڕە بازرگانییەکان و ڕێکخراوە سیاسییەکان بەرامبەر بەگەڕخستنی هاوئاهەنگکراوی هەژمارە ساختەکان، بەکارهێنانی بۆتی ئۆتۆماتیکیی و هەڵمەتەکانی گوتاری ڕقوکینە.

پایەی پێنجهەم: حووكمڕانیی تەکنیکی ژیریی دەستکرد (AI) و ڕەسەنایەتیی ناوەڕۆک

• دیارییکردنی مەرجەکانی ڕەسەنایەتیی دیجیتاڵیی هاوتەریب لەگەڵ پێوەرە جیهانییەکانی وەک هاوپەیمانێتیی بۆ ڕەسەنایەتیی و پشتڕاستکردنەوەی ناوەڕۆک (C2PA).
• ئاڕاستەکردنی جێبەجێکردنی یاسا بەرامبەر دامەزراوە بازرگانییەکانی ڕاگەیاندن و خەڵەتاندنی دروستکراوی ئەنقەست، نەک درووستکەرانی سەربەخۆ و تاکەکان.

پایەی شەشهەم: ژێرخانی تەکنەلۆژیای گشتیی و ئاسایشی سێبەر

• دابینکردنی مۆدێل و پاراستنی ئاسایشی سێبەر بۆ دەزگە دیجیتاڵییە سەربەخۆکان لە بەرامبەر هێرشەکانی پەکخستن (DDoS) و دەستبەسەرداگرتنی دۆمەین-دا.
• دابینکردنی دارایی بۆ ژێرخانی کراوەی ڕاستکردنەوەی زانیارییەکان (Fact-checking) و ئەرشیفی دیجیتاڵی گشتی.

1. IV. چوارچێوەی چوار-ئاستی هاوبەشی ڕێکخستن و مەترسی دامەزراوەیی

ئەم نەخشەڕێگەیە پێکهاتەیەکی حووكمڕانیی هاوبەش دەخاتەڕوو کە بەرپرسیارییەتییەکان بەسەر دەوڵەت، ڕێکخەرە یاساییەکان، دامەزراوە سەربەخۆکانی ڕاگەیاندن و کۆمەڵگەی مەدەنیی دابەش دەکات. وەک لە خشتەی ٠٢دا بە وردیی خراوەتەڕوو؛ ئەم مەترسییە ئەرکە یاساییە دیارییکراوەکان و میتۆدەکانی دابینکردنی دارایی پارێزراو بۆ هەر لایەنێکی پەیوەندییدار دیارییدەکات، بەمەیش جێبەجێکردنی هەماهەنگکراو، لێپرسینەوەی دوولایەنە و بەردەوامیی درێژخایەن لە تەواوی سیستەمی ڕاگەیاندنی هەرێمی کوردستان-دا زامن دەکات.

 خشتەی ٠٢: چوارچێوە و مەترسی چاکسازیی دامەزراوەیی ڕاگەیاندن

1. I. تواناسازی مەدەنیی لە خوارەوە بۆ سەرەوە: پڕۆگرامی خوێندنی میدیایی “پەروەردەی زیرەکی بەردەوام”

بۆ بنیاتنانی خۆڕاگریی مەدەنیی لە خوارەوە بۆ سەرەوە؛ پرۆگرامی خوێندنی میدیایی “پەروەردەی زیرەکی بەردەوام” زنجیرەیەکی پەروەردەیی پێشكەوتوو دامەزرێنێت کە بە هاوبەشیی لەلایەن وەزارەتی پەروەردە، وەزارەتی خوێندنی باڵا و ڕێکخراوی چاودێریی میدیای کوردی (چمک) بەڕێوەدەبرێت. وەک لە خشتەی ژمارە ٠٣دا بە وردی خراوەتەڕوو، بەرهەمهێنان و بەکارهێنانی پرۆگرامەکانی پەروەردەی خویندەواریی میدیایی لە تەواوی قۆناغەکانی خوێندندا، ڕەگەزێکی بنچینەییە بۆ گەشەپێدانی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە، بەرەنگاربوونەوەی چەواشەکاریی دیجیتاڵیی و بەهێزکردنی هاووڵاتیان بۆ مامەڵەکردنی پسپۆڕانە لەناو ژینگەیەکی ئاڵۆزی ڕاگەیاندن-دا:

١. پەروەردەی سەرەتایی (تەمەنی ٤–١١ ساڵ):

• جەخت دەخاتە سەر سەلامەتیی بنەڕەتیی دیجیتاڵی، ناسینەوەی ناوەڕۆکی سپۆنسەرکراو/ڕیکلامکراو و ناسینەوەی هەڵخەڵەتاندنی سۆزداریی لە ئینتەرنێت-دا.
• ئامانج لێی؛ جێگیرکردنی ١٠٠٪ی یەکە پەروەردەیییەکان لە تەواوی قوتابخانە سەرەتاییەکان-دا تا ساڵی ٢٠٢٨.

٢. پەروەردەی ناوەندیی و ئامادەیی (تەمەنی ١٢–١٥ ساڵ):

• جەخت دەخاتەسەر پشتڕاستکردنەوەی سەرچاوەکان، مۆدێلی ئابووریی سەکۆکان و بەشداریی چالاکانە لە ڕاگەیاندنی کۆمەڵگەدا.
• ئامانج لێی؛ جێگیرکردنی وەک یەکەیەکی ناچاریی لە وانە کۆمەڵایەتییەکان-دا تا ساڵی ٢٠٣٠.

٣. قۆناغی پێش زانکۆ (تەمەنی ١٦–١٨ ساڵ):

• جەخت دەخاتەسەر شوێنپێهەڵگرتنی ئەلگۆریتمی، ستراتیژەکانی بەرەنگاربوونەوەی چەواشەکاری، بەرگریی ئاسایشی سێبەر و پشتڕاستکردنەوەی ساختەکاریی قووڵ (Deep-fake).
• ئامانج لێی؛ ئەنجامدانی پرۆژەیەکی دەرچوون لە ڕاستکردنەوەی زانیارییەکان (Fact-checking) وەک مەرجی دەرچوون تا ساڵی ٢٠٣٢.

1. II. پلانی کرداریی قۆناغەبەند و پێداویستییە داراییە مەزەندەکراوەکان

خشتەی ژمارە ٠٤ ئاماژە بەوە دەکات کە پلانی کرداریی قۆناغەبەند و پێداویستییە داراییەکان نەخشەڕێگەیەکی ١٠ ساڵە (٢٠٢٦–٢٠٣٦) بۆ جێبەجێکردنی چاکسازیی دیموکراتیی ڕاگەیاندن لە تەواوی هەرێمی کوردستان-دا لە ڕێگەی سێ قۆناغی دیاریکراوەوە دەکێشێت، لەوانە:

قۆناغی یەکهەم: سەقامگیریی یاسایی و یەکخستنی یاسا بەرکارەکان (٢٠٢٦–٢٠٢٩)

• کردارە سەرەکییەکان: پەسەندکردنی یاسای گشتگیری ڕاگەیاندن، پەسەندکردنی پەرلەمانیی بۆ سەرکردایەتی سەربەخۆی ئەنجوومەنی نیشتیمانیی کولتوور، پەیوەندییەکان و ڕاگەیاندن (NCCMA)، دامەزراندنی سندووقی چاکسازیی ڕاگەیاندنی گشتی (PMRF) و دەستپێکردنی یەکهەمین قۆناغی جێگیرکردنی یەکەکانی پەروەردەی میدیایی (K-12).
• پێداویستیی دارایی مەزەندەکراو: بوودجەی ساڵانەی مەزەندەکراو بۆ ئەم قۆناغە لە نێوان ٣.٦ ملیار بۆ ٥.١ ملیار دیناری عێراقیی-ە (٢.٥ ملیۆن – ٣.٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی). ئەم پێداویستییە بەتەواوی و بەشێوەیەکی بەردەوام لە ڕێگەی سندووقی PMRFـەوە دابیندەکرێت و ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی باجی ڕێگەپێدراوی یاسایی لەسەر پەیوەندییەکان و کرێی مۆڵەتی شەپۆلەکان.

قۆناغی دووهەم: یەکخستنی سیستەم و بەگەڕخستنی دامەزراوەیی (٢٠٢٩–٢٠٣٢)

• کردارە سەرەکییەکان: ڕاگەیاندنی تۆماری ناوەندیی و گشتیی خاوەندارێتیی ڕاستەقینە (UBO)، گواستنەوەی سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستان بۆ بڕوانامەبەندیی ئارەزوومەندانە، یەکخستنی بەشەکانی ڕاگەیاندن لەژێر چاودێریی وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی (MoHE)دا و بەگەڕخستنی تۆڕی ئۆتۆماتیکی چمک بۆ ڕاستکردنەوەی زانیارییەکان.
• پێداویستیی دارایی مەزەندەکراو: بودجەی ساڵانەی مەزەندەکراو بۆ ئەم قۆناغە لە نێوان ٥.٨ ملیار بۆ ٨.٠ ملیار دیناری عێراقیی-ە (٤.٠ ملیۆن – ٥.٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی). ئەم پێداویستییە بە هاوبەشیی لە ڕێگەی داهاتی تەرخانکراوی پەیوەندییەکان، بوودجەی ئەکادیمیی دەستنیشانکراوی زانکۆکان و بەخشینە نێودەوڵەتییەکان دابیندەکرێت.

قۆناغی سێهەم: ڕێکخستنەوەی پێکهاتەیی و پێوەرە جیهانییەکان (٢٠٣٢–٢٠٣٦)

• کردارە سەرەکییەکان: جێبەجێکردنی تەواوەتی یاساکانی ڕەسەنایەتی ناوەڕۆک لە ژیریی دەستکرددا (هاوتا لەگەڵ C2PA)، گەیشتن بە تێربوونی ١٠٠٪ی پرۆگرامەکانی پەروەردەی میدیایی لە قوتابخانەکان-دا و بڵاوکردنەوەی ساڵانەی “پێوەری چاودێریی سەروەریی ڕاگەیاندنی هەرێمی کوردستان” کە بەشێوەیەکی سەربەخۆ وردبینیی بۆ دەکرێت.
• پێداویستیی دارایی مەزەندەکراو: بوودجەی ساڵانەی مەزەندەکراو بۆ ئەم قۆناغە لە نێوان ٤.٣ ملیار بۆ ٥.٨ ملیار دیناری عێراقیی-ە (٣.٠ ملیۆن – ٤.٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی). ئەم پێداویستییە لە ڕێگەی تەرخانکراوە درێژخایەنە یاساییەکانی PMRF و بەخشینە توێژینەوەییە ناوخۆییەکانەوە بەردەوامی پێدەدرێت.

III. پەسەندکردن و واژۆی فەرمی

ئەم ڕێبەرە؛ وەک دەرئەنجامی بڕیاربه‌خشی سێهەمین کۆڕبەندی نیشتمانیی چمک بۆ ڕیفۆرمی میدیایی لە زانکۆی سۆواس (SOAS) لە لەندەن (٨–٩ی تەممووزی ٢٠٢٦) پەسەندکراوە و وەک نەخشەڕێگە و پلانی فەرمیی چاکسازیی دیموکراتیی ڕاگەیاندن لە هەرێمی کوردستانی عێراق خزمەت دەکات.

د. شوان ئادەم ئەیڤەس

پڕۆفیسۆری یاردیدەدەر لە خوێندنی کەمیونیکەیشن، کولتوور و میدیا لە زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی

ڕێکخەری گشتیی زنجیرە کۆڕبەندی نیشتمانیی چمک بۆ ڕیفۆرمی میدیایی

سەرۆکی ڕێکخراوی نیشتمانیی چاودێریی میدیای کوردی (چمک)

📧 [email protected]

🌐 www.chmk.org